Politik identiti di alam maya: Ancaman baharu terhadap perpaduan Malaysia

DALAM tempoh hanya dua tahun, jumlah kandungan berkaitan isu 3R (kaum, agama dan institusi diraja) di alam maya yang dilaporkan kepada Suruhanjaya Komunikasi dan Multimedia Malaysia (MCMC) meningkat secara mendadak.

Jika pada 2022 hanya 197 permohonan dibuat untuk menurunkan kandungan sedemikian, angka itu melonjak kepada 7,648 kes pada 2024.

Statistik ini bukan sekadar angka. Ia memberi isyarat bahawa ruang digital Malaysia semakin dipenuhi kandungan berbaur kebencian, provokasi dan politik identiti yang berpotensi menggugat keharmonian masyarakat majmuk.

Malaysia sejak sekian lama dikenali sebagai sebuah negara yang dibina atas kepelbagaian kaum, agama dan budaya.

Namun, perkembangan teknologi komunikasi serta pengaruh media sosial telah mengubah cara masyarakat berinteraksi, memperoleh maklumat dan membentuk pandangan politik.

Jika dahulu ceramah politik diadakan di pentas terbuka, hari ini ‘medan perang’ sebenar berlaku di Facebook, TikTok, X, Instagram dan pelbagai platform digital lain.

Dalam beberapa saat, sesuatu kandungan mampu mencapai jutaan tontonan tanpa semakan fakta, sekali gus mempengaruhi emosi dan persepsi masyarakat.

Lebih membimbangkan apabila sentimen perkauman dan keagamaan dijadikan bahan kempen politik kerana ia terbukti mampu membangkitkan emosi dengan lebih pantas berbanding perbahasan mengenai ekonomi, pendidikan atau kos sara hidup.

Bekas editor dan perunding komunikasi strategik Kementerian Komunikasi, Martin Vengadesan dalam satu artikel pandangan baru-baru ini menyifatkan perkembangan itu sebagai antara cabaran terbesar kepada perpaduan negara.

Beliau berpendapat naratif berasaskan kaum dan agama semakin digunakan untuk mempengaruhi pengundi, khususnya melalui rangkaian pempengaruh digital, ‘cybertrooper’ serta kandungan yang direka bagi mencetuskan kemarahan dan polarisasi masyarakat.

Menurut beliau, kerajaan pimpinan Perdana Menteri, Datuk Seri Anwar Ibrahim walaupun tidak sempurna, ia lebih mencerminkan kepelbagaian kaum, agama, jantina dan wilayah di Malaysia berbanding blok pembangkang.

Katanya, keadaan itu menjadikan isu perkauman sebagai naratif paling mudah dieksploitasi oleh pihak tertentu bagi meraih sokongan politik.

“Dengan peruntukan politik bernilai jutaan ringgit serta bantuan algoritma media sosial, mekanisme untuk menyebarkan maklumat palsu yang menimbulkan kebencian terhadap pihak lain sememangnya sudah tersedia,” katanya.

Pandangan tersebut turut disokong oleh trend peningkatan permohonan menurunkan kandungan berkaitan isu 3R yang direkodkan oleh MCMC.

Menurut MCMC, sebanyak 13,795 permohonan telah dikemukakan kepada platform media sosial bagi menurunkan kandungan berkaitan isu kaum, agama dan institusi diraja bagi tempoh Januari 2022 hingga Mei 2026.

Daripada jumlah itu, 8,628 kandungan berjaya dipadamkan, melibatkan 8,159 kandungan berkaitan perkauman, 4,139 berkaitan agama dan 1,497 berkaitan institusi diraja.

MCMC turut memaklumkan bahawa sepanjang tahun ini pihaknya mengesan peningkatan aktiviti dalam talian berkaitan isu komuniti Rohingya, sensitiviti agama dan pelbagai isu lain yang menyentuh sentimen kaum serta institusi diraja.

Lebih menarik, MCMC turut menyatakan terdapat petunjuk bahawa sebahagian aktiviti tersebut mempunyai ciri-ciri Coordinated Inauthentic Behaviour (CIB) atau tingkah laku tidak tulen yang diselaraskan.

Walaupun identiti pelaku memerlukan siasatan lanjut, kewujudan rangkaian sedemikian menunjukkan manipulasi maklumat di media sosial bukan lagi sesuatu yang boleh dipandang ringan.

Fenomena ini turut mendapat perhatian penyelidik antarabangsa.

Tambah Martin, dokumentari penyiasatan Bad Influence terbitan The Fourth turut mendedahkan bagaimana agensi pemasaran digital, pempengaruh dan ‘cybertrooper’ boleh diupah bagi menghasilkan kandungan yang sengaja membangkitkan kemarahan, ketakutan dan perpecahan masyarakat demi kepentingan politik.

Apa yang lebih membimbangkan ialah algoritma media sosial sendiri cenderung mempromosikan kandungan yang mencetuskan emosi.

Kandungan yang mengundang kemarahan atau kontroversi lazimnya menerima kadar interaksi lebih tinggi, sekali gus disebarkan kepada lebih ramai pengguna.

Keadaan ini menyebabkan maklumat yang bersifat provokatif lebih mudah menjadi tular berbanding fakta yang tepat atau penjelasan yang seimbang.

Dalam konteks Malaysia yang mempunyai masyarakat berbilang kaum dan agama, perkembangan ini boleh memberi kesan besar terhadap hubungan sosial jika tidak ditangani secara berhemah.

Politik identiti bukanlah sesuatu yang baharu. Namun dalam era digital, penyebarannya menjadi jauh lebih pantas dan sukar dikawal.

Cabaran terbesar kini bukan sekadar menurunkan kandungan yang melanggar undang-undang, tetapi membina daya tahan masyarakat agar tidak mudah terpengaruh dengan naratif yang sengaja dicipta untuk memecah-belahkan rakyat.

Literasi media perlu diperkasakan supaya pengguna mampu membezakan antara fakta dan propaganda.

Pada masa sama, semua pihak termasuk ahli politik, pempengaruh media sosial, pengamal media dan masyarakat perlu mengamalkan komunikasi yang lebih bertanggungjawab.

Perbezaan pendapat merupakan asas demokrasi. Namun perbezaan itu tidak seharusnya diterjemahkan kepada kebencian berasaskan kaum atau agama sehingga mengorbankan keharmonian yang telah dibina sejak sekian lama.

Menjelang pilihan raya atau dalam apa jua keadaan politik sekali pun, rakyat berhak menerima maklumat yang benar, berimbang dan berasaskan fakta, bukannya dipengaruhi oleh sentimen yang sengaja dimanipulasi.

Akhirnya, kekuatan Malaysia bukan terletak pada kemampuan mana-mana parti politik memenangi pilihan raya, tetapi pada keupayaan seluruh rakyat mempertahankan perpaduan dalam sebuah negara yang dibina atas kepelbagaian.

Itulah aset paling berharga yang tidak boleh digadaikan demi kepentingan politik jangka pendek.