Jerat ‘wang kutu’ moden: Antara simpanan tradisional, maqasid syariah dan reka bentuk ekonomi digital

Oleh DR SYARYANTI HUSSIN & PROF MADYA DR MUHAMMAD NAJIB ABDULLAH

Penulis merupakan Pensyarah Kanan dan Profesor Madya di Fakulti Syariah dan Undang-Undang Universiti Sains Islam Malaysia (USIM)

KES pasangan suami isteri yang disambung reman baru-baru ini bagi membantu siasatan berkaitan dakwaan penipuan wang kutu tidak seharusnya dilihat sekadar sebagai satu lagi berita jenayah biasa.

Tanpa mendahului siasatan mahupun menentukan kesalahan mana-mana pihak, kes tersebut sebenarnya membuka persoalan yang jauh lebih besar: sejauh mana sistem kewangan digital kita benar-benar direka untuk melindungi harta masyarakat daripada lenyap begitu sahaja?

Kita sering mendidik masyarakat supaya menabung, menyediakan dana kecemasan, mengawal hutang, dan melabur.

Namun, dalam realiti ekonomi digital hari ini, celik kewangan semata-mata tidak lagi mencukupi jika sekadar bermaksud tahu mengurus dan mengembangkan wang.

Masyarakat kini perlu dibekalkan dengan literasi risiko kewangan (memahami bagaimana wang boleh hilang dan mengenal pasti risiko penipuan) serta literasi undang-undang (memahami aspek perundangan dalam transaksi yang disertai).

1. Fakta Undang-Undang: Memahami Akta 28

Ramai dalam kalangan masyarakat mengenali istilah ‘main kutu’ sebagai satu amalan menyimpan secara bergilir.

Walau bagaimanapun, tidak ramai yang mengetahui bahawa Malaysia telah mempunyai undang-undang khusus bagi mengawal selia perkara ini, iaitu Akta (Larangan) Kumpulan Wang Kutu 1971 [Akta 28] yang telah digubal sejak lebih lima dekad yang lalu.

Bagi mengelakkan kekeliruan, adalah penting untuk kita membezakan antara amalan kutu tradisional yang dibenarkan dengan penganjuran perniagaan kutu haram yang dilarang di bawah undang-undang:

Kutu Tradisional (Dibenarkan): Merupakan kumpulan simpanan bergilir yang kecil, biasanya dianggotai oleh ahli keluarga terdekat, rakan sekerja yang rapat, atau komuniti kejiranan yang saling mengenali.

Kriteria Utama: Ia tidak berasaskan komersial, tiada yuran pendaftaran atau keahlian, tiada caj penganjuran (admin fee), dan penganjur (“Mak Kutu”) tidak mengambil sebarang keuntungan daripada kutipan tersebut.

Motifnya murni, iaitu sebagai instrumen bantuan kewangan sosial secara gotong-royong.

Perniagaan Kutu Haram (Dilarang): Akta 28 secara khusus memberikan perhatian kepada perniagaan menganjurkan kumpulan wang kutu. Seksyen 3 akta ini melarang mana-mana pihak daripada menjalankan perniagaan tersebut.

Kriteria Utama: Penganjuran kutu yang dibuka secara terbuka kepada orang awam (terutamanya melalui media sosial), mengenakan yuran keahlian, mengambil caj perkhidmatan komersial, atau menjanjikan keuntungan tambahan (seperti skim cepat kaya atau ‘kutu pelaburan’).

Apabila ia bertukar menjadi perniagaan yang bermotifkan keuntungan penganjur, ia secara automatik menjadi satu kesalahan jenayah di bawah Akta 28.

2. Perspektif Syariah: Antara Qardh Hasan dan Riba

Dalam kewangan Islam, permainan wang kutu tradisional dianalisis di bawah konsep Qurud Mutabadilah (pinjaman timbal balik/berganti-ganti) atau Qardh Hasan (pinjaman ihsan/tanpa faedah).

Hukum Asal (Harus): Pada dasarnya, bermain kutu adalah harus mengikut pandangan kebanyakan tokoh muamalat semasa dan institusi fatwa (seperti Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan dan Jabatan Mufti Negeri Selangor). Kontrak yang terlibat ialah kontrak pinjam-meminjam yang bertujuan untuk saling membantu (tabarru’).

Setiap ahli bersetuju untuk mengumpulkan sebahagian daripada simpanan mereka setiap bulan untuk dipinjamkan kepada ahli yang mendapat giliran secara bergilir-gilir tanpa sebarang faedah atau pertambahan nilai balik.

Penerima giliran akan membayar semula jumlah yang sama setiap bulan sehingga semua ahli mendapat giliran masing-masing.

Amalan ini membantu mereka yang sukar menabung secara bersendirian atau memerlukan dana segera tanpa perlu meminjam melalui saluran konvensional yang berfaedah.

Kriteria yang Menjadikannya Haram: Walaupun hukum asalnya harus, permainan wang kutu boleh bertukar menjadi haram mutlak sekiranya terdapat unsur-unsur berikut:

• Unsur Riba (Pertambahan Bersyarat): Jika disyaratkan bahawa ahli yang mendapat giliran awal perlu membayar lebih pada bulan-bulan berikutnya berbanding ahli yang mendapat giliran akhir (atau sebaliknya). Sebarang pertambahan bayaran ke atas pokok pinjaman adalah riba.
• Caj Perkhidmatan / Komisen Komersial Penganjur: Jika penganjur (‘Ibu Kutu’) mengenakan caj pentadbiran atau komisen yang tinggi bagi setiap pusingan untuk mengaut keuntungan peribadi. Qardh mestilah bersifat kebajikan; menjadikannya sebagai alat perniagaan untuk mengaut keuntungan daripada pinjaman ahli lain adalah bertentangan dengan prinsip syarak.
• Amalan Penjualan Slot / Giliran (Riba al-Nasa’ & Riba al-Fadhli): Dalam beberapa skim ‘kutu moden’, ahli yang mendapat giliran awal (misalnya giliran ke-10 bernilai RM1,000) menjual slotnya kepada ahli lain yang memerlukan wang segera dengan harga yang lebih rendah (misalnya RM600 tunai).

Ahli pembeli kemudian akan menerima RM1,000 penuh apabila gilirannya tiba. Amalan ini adalah haram kerana ia merupakan pertukaran wang dengan wang bertangguh yang mengandungi perbezaan nilai (riba yang nyata).

3. Maqasid Syariah: Menjaga Harta dan Menutup Pintu Kemudaratan

Dalam kerangka Maqasid al-Shariah (tujuan utama pensyariatan Islam), isu wang kutu dan kawal selia undang-undang berkait rapat dengan dua prinsip utama:

A. Hifz al-Mal (Memelihara Harta)
Pemeliharaan harta (Hifz al-Mal) tidak seharusnya disempitkan kepada persoalan hukum halal-haram transaksi semata-mata.

Ia turut menuntut kewujudan persekitaran yang menghalang penipuan, eksploitasi, penyalahgunaan amanah, dan pengambilan harta orang lain secara batil.

Allah SWT telah berfirman dalam Surah al-Nisa’ ayat 29 agar manusia tidak memakan harta sesama mereka melalui jalan yang batil (salah).

Undang-undang seperti Akta 28 digubal sebagai instrumen perlindungan sistemik bagi memastikan harta masyarakat awam tidak sewenang-wenangnya dieksploitasi oleh penganjur skim yang tidak bertanggungjawab.

B. Sadd al-Dharai’ (Menutup Pintu Kemudaratan)
Prinsip Sadd al-Dharai’ merujuk kepada tindakan menyekat atau melarang sesuatu perkara yang pada asalnya harus, kerana ia boleh membawa kepada kemudaratan yang lebih besar.

Bermain kutu secara tradisi dalam kalangan keluarga adalah harus. Namun, apabila penganjuran kutu dibuka secara terbuka di platform digital kepada orang asing tanpa sebarang kawalan, ia membuka pintu kemudaratan yang sangat luas seperti pecah amanah, pelarian wang dan penipuan berskala besar.

Justeru, tindakan undang-undang melarang penganjuran perniagaan kutu komersial di bawah Akta 28 adalah selari dengan prinsip Sadd al-Dharai’.

Langkah ini diambil bagi melindungi masyarakat sebelum mereka menjadi mangsa, bukannya selepas wang mereka lesap.

Kerugian harta akibat penipuan wang kutu ini tidak berdiri sendirian; ia menjejaskan objektif Maqasid yang lain:

• Kehilangan dana kecemasan menjejaskan keperluan asas keluarga (Hifz al-Nafs).
• Kehilangan simpanan pendidikan menjejaskan masa depan akademik anak-anak (Hifz al-‘Aql).
• Tekanan kewangan dan konflik keluarga menyentuh kerukunan rumah tangga (Hifz al-Nasl).

Apabila penipuan ini menghakis nilai amanah dan integriti dalam masyarakat, ia turut mencalarkan maruah muamalat Islam (Hifz al-Din).

4. Realiti Ekonomi Digital 2026: Keperluan Perlindungan Sistemik

Akta (Larangan) Kumpulan Wang Kutu diperkenalkan pada tahun 1971 iaitu zaman di mana tiada media sosial, perbankan internet, mahupun pemindahan wang segera 24 jam.

Hari ini, sifat asas risikonya tetap sama (wang diserahkan atas dasar janji dan kepercayaan), tetapi kelajuan, skala dan saluran risikonya telah berubah secara fundamental.

Dalam era digital ini, kepercayaan sering kali disalah guna. Di alam maya, usul periksa (due diligence) digantikan secara mudah dengan testimoni palsu, tangkap layar transaksi bank dan bilangan pengikut media sosial yang tinggi.

Kita perlu sedar bahawa persepsi kepercayaan bukanlah perlindungan regulatori. Nasihat pencegahan penipuan selama ini terlalu ditumpukan kepada bahu pengguna: jangan mudah percaya, jangan klik pautan, dan semak sebelum membayar.

Nasihat ini penting, namun ia meletakkan keseluruhan beban di atas bahu mangsa. Pendekatan Maqasid menuntut kita beralih daripada Hifz al-Mal individu kepada Hifz al-Mal sistemik.

Sistem kewangan kita meliputi bank yang memegang data transaksi, platform media sosial sebagai pintu masuk iklan serta pengawal selia, perlu disepadukan untuk mengesan dan menyekat risiko sebelum wang sampai ke tangan penipu.

Algoritma pencegahan penipuan berasaskan risiko (risk-based intervention) perlu diperkukuh tanpa menjejaskan hak kerahsiaan data peribadi dan hak pengguna, selaras dengan prinsip bahawa usaha mencapai maslahah tidak seharusnya membawa kepada kemudharatan yang lebih besar.

Kesimpulan: Perlindungan Mesti Bergerak Sepantas Wang

Malaysia bukan sahaja memerlukan pengguna yang lebih berhati-hati, tetapi juga sebuah ekosistem yang membantu pengguna membuat keputusan yang selamat.

Literasi kewangan mesti digabungkan secara rapat dengan literasi risiko dan literasi perundangan.
Hifz al-Mal perlu beralih daripada sekadar prinsip syariah yang disebut selepas sesuatu produk kewangan siap dibangunkan, kepada prinsip reka bentuk sistem kewangan sejak dari awal lagi.

Dalam muamalat kewangan Islam, kita sering mengajukan soalan: “Adakah transaksi ini patuh Syariah?”.

Dalam landskap ekonomi digital 2026, kita perlu menambah satu lagi soalan kritikal: “Adakah sistem ini direka bentuk untuk melindungi manusia daripada kehilangan hartanya secara batil?”

Cabaran masa kini bukan lagi mempercepatkan transaksi pembayaran, tetapi memastikan perlindungan harta bergerak sepantas aliran wang dan sentiasa lebih pantas daripada kelajuan penipuan.

• Artikel ini merupakan pandangan peribadi penulis dan tidak mewakili pendirian Malaysia Tribune